Umay Nine: İzmir’de 1800 yıllık zeytin ağacının hikâyesi

Teos’un içinde yaşayan tarihi bir zeytin ağacı

İzmir’in Seferihisar ilçesindeki Teos Antik Kenti, binlerce yıllık arkeolojik mirasının yanı sıra yaklaşık 1800 yaşında olduğu belirtilen bir zeytin ağacını da barındırıyor. “Umay Nine” adı verilen ağaç, antik kentteki tiyatro yolunun yakınında yaşamını sürdürüyor. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Turkish Museums tarafından da yaklaşık 1.800 yıllık olduğu belirtilen ağaç, Teos’un doğal miras unsurlarından biri olarak öne çıkıyor. Adını Türk mitolojisindeki Umay Ana figüründen alan ağaç, uzun ömrü ve halen meyve vermesi nedeniyle geçmiş ile bugün arasında yaşayan bir bağ olarak değerlendiriliyor.

Umay Nine adı nereden geliyor?

Ağacın adı, Türk mitolojisinde önemli bir yere sahip olan Umay Ana figüründen geliyor. Umay Ana, farklı anlatımlarda annelik, doğurganlık, çocukların korunması ve yaşamın devamıyla ilişkilendirilen bir figür olarak anlatılıyor. Bu nedenle Umay Nine adı, uzun ömrüyle dikkat çeken zeytin ağacının kültürel anlamını da güçlendiriyor.

Ağaca bu ismin verilmesinde Buket Uzuner’in eserlerinde yer alan “Umay Nine” karakterinin de etkili olduğu belirtiliyor. Seferihisar Belediyesi kayıtlarında, 2018 yılında düzenlenen zeytinyağı müzayedesinde 1800 yaşındaki ağacın adının Umay Nine olarak kullanıldığı görülüyor.

Zeytin ağacının kendisi ise Anadolu kültüründe uzun yaşam, bereket ve süreklilikle özdeşleşen güçlü bir sembol. Umay Nine'nin antik kentteki varlığı, bu kültürel anlam ile Teos'un arkeolojik geçmişini aynı noktada buluşturuyor.

Teos Antik Kenti’nin doğal simgelerinden biri

Umay Nine'nin bulunduğu Teos Antik Kenti, İzmir'in Seferihisar ilçesine bağlı Sığacık bölgesinde yer alıyor. Antik kent, İyonya'nın 12 kentinden biri olarak biliniyor ve tiyatro, agora, meclis binası, Dionysos Tapınağı ve liman kalıntıları gibi çok sayıda arkeolojik yapıyı barındırıyor.

Yaklaşık 1.800 yıllık zeytin ağacının bu kalıntıların arasında bulunması, bölgenin yalnızca taş yapılardan oluşan bir tarih alanı olmadığını da gösteriyor. İnsan eliyle oluşturulan antik yapılarla doğanın yüzyıllar boyunca ayakta kalan unsurları aynı coğrafyada varlığını sürdürüyor.

Turkish Museums tarafından yayımlanan tanıtımda da Umay Nine, Teos'un insanlık tarihine ait kalıntılarının arasında doğanın ve yaşam döngüsünün sessiz bir tanığı olarak anlatılıyor. Ağacın yaklaşık 1.800 yıllık olduğu belirtilirken, Teos'un sanat, felsefe ve deniz ticaretiyle gelişen geçmişine de dikkat çekiliyor.

1800 yıllık ağaçtan elde edilen zeytinyağı

Umay Nine'nin yalnızca tarihi ve kültürel yönü değil, zeytin vermeye devam etmesi de dikkat çekiyor. Seferihisar Belediyesi, ilçedeki yaşlı zeytin ağaçlarını belirlemek amacıyla yaptığı çalışmalarda 500 yaş ve üzerindeki yaklaşık 200 ağacı tespit ettiğini açıklamıştı. Bu ağaçlardan elde edilen zeytinler geleneksel yöntemlerle işlenerek zeytinyağına dönüştürüldü.

Umay Nine'den elde edilen zeytinyağı da geçmiş yıllarda düzenlenen müzayedelerde satışa çıkarıldı. 2018 yılında yarım litrelik ürün 30 bin liraya alıcı buldu. Seferihisar Belediyesi, söz konusu müzayededen elde edilen gelirin ilçedeki öğrencilere burs olarak aktarılacağını duyurmuştu.

2022 yılında ise Umay Nine ağacından elde edilen zeytinyağı, İzmir'de düzenlenen Olivtech kapsamındaki müzayedede 75 bin liraya satıldı. Bu satış, ağacın yalnızca doğal ve kültürel değerinin değil, zeytin üretiminin sembolik öneminin de öne çıkarıldığı etkinliklerden biri oldu.

Ege’nin geçmişine tanıklık ediyor

Bir ağacın yaşını binlerce yıl boyunca kesin biçimde takip etmek mümkün olmadığından, Umay Nine için kullanılan “1800 yıllık” ifadesi tarihsel ve kurumsal kaynaklarda yaklaşık yaş olarak aktarılıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Turkish Museums da ağacı “yaklaşık 1.800 yaşında” olarak tanımlıyor.

Bu yaş doğru kabul edildiğinde Umay Nine, Roma döneminden günümüze kadar uzanan son derece uzun bir yaşam döngüsünün canlı örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Ancak ağacın tek başına belirli tarihsel olaylara tanıklık ettiğini söylemek mümkün değil; bu tür ifadeler sembolik bir anlatım olarak görülmeli.

Bugün Teos'u ziyaret edenler, antik yapıların yanı sıra bu yaşlı zeytin ağacını da görebiliyor. Umay Nine, arkeolojik alanın doğal dokusunun bir parçası olarak hem zeytinin Ege kültüründeki yerini hem de bölgenin çok katmanlı tarihini hatırlatıyor.

Teos Antik Kenti'nde bulunan Umay Nine, bu yönüyle yalnızca yaşlı bir zeytin ağacı değil; kültür, mitoloji, tarım ve arkeolojik mirasın aynı noktada kesiştiği yaşayan bir değer olarak öne çıkıyor.